پەننى ئومۇملاشتۇرۇش | س تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، جىگەرنىڭ ساغلاملىقىنى قوغدايلى
جىگەر ئادەم بەدىنىدىكى سۈكۈتتە تۇرىدىغان " مېتابولىزم زاۋۇتى " بولۇش سۈپىتى بىلەن ، ئۈن –تىنسىز ھالدا زەھەر قايتۇرۇش ، ئوزۇقلۇق ماددىلىرى قاتارلىق ھالقىلىق فۇنكسىيەلەرنى ئۈن –تىنسىز ئۈستىگە ئالغان . لېكىن س تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسى دەپ ئاتىلىدىغان " يوشۇرۇن قاتىل " دۇنيادىكى نەچچە يۈز مىليون كىشىنىڭ جىگەر ساغلاملىقىغا تەھدىت سالماقتا . ب تىپلىق جىگەر ياللۇغىغا ئوخشىمايدىغىنى ، س تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدىغان ۋاكسىنا يوق ، ئۇنىڭ ئۈستىگە يۇقۇملىنىشنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى كېسەللىك ئالامەتلىرى يوشۇرۇن ، نۇرغۇن بىمارلار ئاستا خاراكتېرلىك جىگەر ياللۇغى ، جىگەر قېتىشىش ھەتتا جىگەر راكىغا ئايلاندى دەپ دىئاگنوز قويۇلغاندا ئاندىن بايقايدۇ . شۇڭا ئىلمىي ئالدىنى ئېلىش ئۇسۇلىنى ئىگىلەش س تىپلىق جىگەر ياللۇغىغا تاقابىل تۇرۇشنىڭ بىرىنچى يولى شۇنداقلا ئەڭ مۇھىم مۇداپىئە سېپى بولۇپ قالدى
بىرىنچى، ئاۋۋال چۈشىنىش: س تىپلىق جىگەر ياللۇغى دېگەن نېمە؟ نىمىشقا ھۇشيارلىققا مۇھتاج
س تىپلىق جىگەر ياللۇغى س تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسىدىن يۇقۇملىنىش كەلتۈرۈپ چىقارغان جىگەر ياللۇغى خاراكتېرلىك كېسەل بولۇپ، ئۇنىڭ يادرولۇق زىيىنى يۇقىرى سوزۇلما خارەكتىرلىك ۋە يوشۇرۇن ئىلگىرلەشتە:
سوزۇلما خاراكتېرلىك خەۋپ يۇقىرى: س تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسىدىن كېيىن، تەخمىنەن ٪70-٪80 بىمار ئاستا خاراكتېرلىك س تىپلىق جىگەر ياللۇغىغا ئايلىنىدۇ، ۋىرۇس ئۇزاق مۇددەت جىگەر ئىچىگە يوشۇرۇنۇپ، جىگەر ھۈجەيرىلىرىنى داۋاملىق بۇزىدۇ
كېسەللىك ئالامەتلىرىنى يوشۇرۇن سەزمەك تەس: جىددىي خاراكتېرلىك يۇقۇملىنىش مەزگىلى (يۇقۇملانغاندىن كېيىن 1-6 ئاي)دا پەقەت ئاز ساندىكى كىشىلەردە ماغدۇرسىزلىنىش، ئىشتىھاسى تۆۋەنلەش، سېرىق چۇشۇش( تېرە/ كۆز سېرىقلىشىش) قاتارلىق يېنىك ئالامەتلەر كۆرۈلۈپ، كۆپ ساندىكى كىشىلەردە كۆرۈنەرلىك بىئارام بولمىغانلىقتىن يۇقۇملىنىش ئۇزۇنغىچە سەل قارىلىدۇ
ئۇزاق مەزگىللىك زىيىنى ئېغىر: ئەگەر سوزۇلما خاراكتېرلىك س تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋاقتىدا داۋالانمىسا، 10-20 يىل ھەتتا ئۇنىڭدىن ئۇزاق ۋاقىت ئۆتكەندىن كېيىن، جىگەر قېتىشىش نىسبىتى تەخمىنەن ٪20-٪30كە ئايلىنىشى مۇمكىن، قىسمەن بىمارلار يەنىمۇ تەرەققىي قىلىپ جىگەر ھۈجەيرىسى راكىغا ئايلىنىپ، ھاياتىغا ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن
بەختكە يارىشا، تىببى تېخنىكىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، ھازىرقى زامان س تىپلىق جىگەر ياللۇغىنى داۋالاش " داۋالاش دەۋرى"گە قەدەم قويدى، ۋىروسقا بىۋاستە قارشى دورىلار ئارقىلىق، ٪95تىن ئارتۇق ئاستا خاراكتېرلىك س تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىمارلىرى ئۈچ-ئالتە ئاي ئىچىدە ۋىروسنى تازىلاپ، كېسەللەرنى تەلتۆكۈس ساقايتالايدۇ. بىراق داۋالاپ ساقايتىش " ئالدىنى ئېلىشنى بوشاشتۇرغىلى بولىدىغانلىق ئەمەس ، ۋاكسىنا كەمچىل بولغاچقا ، تارقىتىش يولىنى ئۈزۈش يەنىلا ئۆزىنى س تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ زىيانغا ئۇچرىشىدىن قوغداشنىڭ يادرولۇق تاكتىكىسى
ئىككىنچى، مۇھىم نۇقتىنى ئايرىش: س تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ ئۈچ چوڭ ئاساسلىق تارقىلىش يولى، بۇ كۆرۈنۈشلەردە ھۇشيار بولۇش كېرەك
س تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسى ئاساسلىقى قان ئارقىلىق تارقىلىدۇ، مەسىلەن قول ئېلىشىش، قۇچاقلاش، ئورتاق غىزالىنىش، ئورتاق ئىشخانا بۇيۇملىرى ئارقىلىق تارقىلىپ كەتمەيدۇ، ھاۋا، كۆپۈك ياكى پاشا چىشلەش ئارقىلىق تارقىلىپ كەتمەيدۇ
تۆۋەندىكىسى ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان 3 تۈردىكى تارقىلىش كۆرۈنۈشلىرى بولۇپ، نۇقتىلىق ئالدىنى ئېلىش كېرەك:
- قان ئۇچرىشىش ئارقىلىق تارقىلىش: ئەڭ مۇھىم، ئەڭ خەتەرلىك يول
- ئورتاق ئىشلىتىلىدىغان شىپرىس ئەسۋابى: بۇ دۇنيا مىقياسىدا س تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ تارقىلىشىدىكى مۇھىم سەۋەب. زەھەر چەككۈچىلەر ئورتاق ئىشلىتىدىغان شىپرىس، يىڭنە، ئېرىتمە، پاختا شارچىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ داۋالاش كۆرۈنۈشىدە قاتتىق دېزىنفېكسىيە قىلىنمىغان شىپرىس، ئاسما ئوكۇل سالغۇچ ئىشلىتىلسە( مۇنتىزىم بولمىغان داۋالاش ئاپپاراتلىرىدا كۆپ كۆرۈلىدۇ) ئىشلىتىلسە، يۇقۇملىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن
- غەيرىي مۇنتىزىم بولمىغان داۋالاش / ھۆسۈن تۈزەش مەشغۇلاتى : مەسىلەن سالاھىيىتى يوق شىپاخانىدا چىش تارتقۇزۇش ، چىش تولۇقلاش ، يىڭنە سانجىش ، قۇلاق تۆشۈكىنى تېشىش ، گۈل چېكىش ، قاش چېكىش قاتارلىقلار . ئەگەر بۇ مەشغۇلاتلاردا ئەگەر سانجىش يىڭنىسى، گۈل چېكىش يىڭنىسى قاتتىق باكتېرىيە يوقىتىلمىغان، قالدۇق مىكرو قاندا ۋىروس ئېلىپ، تېرە يارىسى ئارقىلىق ئادەم بەدىنىگە كىرىشى مۇمكىن
- باشقا قان ئۇچرىشىش كۆرۈنۈشلىرى: مەسىلەن ساقال ئالغۇچ، چىش چوتكىسى قاتارلىق شەخسىي بۇيۇملار (بۇ بۇيۇملار قىرقىلىپ يارىلانغان، چىش مىلىكىدىن قان قالدۇقى قالدۇرۇلغان بولۇشى مۇمكىن). يۇقۇملانغۇچىنىڭ قېنى بىلەن تاسادىپىي ئۇچراشتى (مەسىلەن، داۋالاش خادىملىرى دىئاگنوز قويۇش داۋالاش جەريانىدا يىڭنە سانجىلىپ يارىلىنىشى )
- جىنسىي ئۇچرىشىشنىڭ تارقىلىشى: خېيىم-خەتەر قاندىن تۆۋەن بولسىمۇ، لېكىن يەنىلا ئالدىنى ئېلىش كېرەك
- كۆپ خاراكتېرلىك ھەمراھ ياكى كۆپ قېتىم جىنسىي ھەمراھلىرىنى ئالماشتۇرۇش
- شۇنىڭ بىلەن بىللە ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان كىشىلەر (ئەيدىز كېسىلى ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى بۇزۇپ، س تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسىدىن يۇقۇملىنىش ۋە كۆپەيتىش خەۋپىنى ئاشۇرىدۇ)
- جىنسىي تارقىلىشچان كېسەل (مەسىلەن سىفلىس، ھۆل فاكروس) كېسەللىك تارىخىغا ئىگەلار (جىنسىي ئەزا ئورنىدىكى ياللۇغ ياكى جاراھەت تېرە شىللىق پەردىسىنىڭ بۇزۇلۇش خەۋپىنى ئاشۇرۇپ، ۋىرۇسنىڭ كىرىشىگە پايدىلىق شارائىت يارىتىپ بىرىدۇ)
- ئانىلار-بوۋاقلارنىڭ تارقىلىشى: ئېھتىماللىقى تۆۋەن، ئەمما ئىلمىي تاقابىل تۇرۇش كېرەك
ئانىدىن بوۋاقنىڭ تارقىلىش نىسبىتى تەخمىنەن ٪3-٪5 بولۇپ، ب تىپلىق جىگەر ياللۇغى (تەخمىنەن ٪10-٪20)
ئەگەر ئانا بىرلا ۋاقىتتا ئەيدىزدىن يۇقۇملانسا، ئانىدىن بالىلارنىڭ تارقىلىش نىسبىتى ٪15-٪25كە ئۆرلەيدۇ
نۆۋەتتە ئانا-بوۋاقلار دورىنى توسۇش ئۈنۈملۈك بولمىسىمۇ ، " باش سۇيىنىڭ تېشىلىپ كېتىشىدىن ساقلىنىش " ، " بالىياتقۇنى يېرىپ تۇغۇشنى تاللاش " ، " ئانا سۈتى ئېمىتىشتىن ساقلىنىش (ئەمچەك بېشى بۇزۇلۇپ كېتىشىدىن ساقلىنىش " قاتارلىق تەدبىرلەر ئارقىلىق ، تارقىلىش خەۋپىنى يەنىمۇ تۆۋەنلەتكىلى بولىدۇ
ئۈچىنچى، بۇلارنى ئېسىڭىزدە چىڭ تۇتۇشىڭىز كىرەك: ئادەتتىكى كىشىلەرنىڭ س تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى يەتتە تۈرلۈك قوللىنىشچان تەكلىپ
س تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ھەددىدىن زىيادە قورقۇشنىڭ ھاجىتى يوق، پەقەت تارقىلىش يوللىرىغا قارىتا "دەل مۇداپىئەلىنىش"نى ياخشى ئىشلىسىڭىزلا، تۆۋەندىكى يەتتە تەكلىپ سىزنىڭ خەتەردىن يىراق تۇرۇشىڭىزغا ياردەم بېرىدۇ
- "غەيرىي مۇنتىزىم داۋالاش/ ھۆسۈن تۈزەش"نى رەت قىلىش: چىش تارتقۇزۇش، چىش تولۇقلاش، يىڭنە سانجىش، گۈل چېكىش، قېشىنى چېكىش قاتارلىق مەشغۇلاتلارنى چوقۇم مۇنتىزىم دوختۇرخانا ياكى سالاھىيىتى بار ئاپپاراتلارنى تاللاپ، ئۈسكۈنىلەرنىڭ قاتتىق باكتېرىيە يوقىتىش (مەسىلەن بىر قېتىم ئىشلىتىلىدىغان ئۈسكۈنىلەرنى ئىشلەتكەن ياكى سۈرۈشتۈرۈشكە بولىدىغان باكتېرىيە يوقىتىش ئۈسكۈنىسى)نى جەزىملەشتۈرۈپ، " ئەرزان، قولايلىق" سەۋەبىدىن يوشۇرۇن خەۋپ پەيدا قىلىشتىن ساقلىنىش كېرەك
- " ئۇچرىشىش ئېھتىماللىقى بار " شەخسىي بۇيۇملارنى ئورتاق ئىشلەتمەسلىك كېرەك : ساقال ئالغۇچ ، چىش چوتكىسى ، تىرناق پىچىقى ، قۇلاق كوچىلغۇچ قاتارلىق شەخسىي بۇيۇملارنى باشقىلار بىلەن ئورتاق ئىشلەتمەسلىك كېرەك ، ئائىلىسىدىكىلەرمۇ ئايرىپ ئىشلىتىش كېرەك . بۇ بۇيۇملار كىچىك تېرىلەر بۇزۇلۇپ كەتسە، ۋىرۇسنىڭ تارقىلىشىدىكى " يول" بولۇپ قېلىشى مۇمكىن
- ئورتاق ئىشلىتىلىدىغان شپرىنسىمان ئەسۋابلاردىن ساقلىنىش، زەھەردىن يىراق تۇرۇش: زەھەرنى قەتئىي توسۇش، ئورتاق ئىشلىتىلىدىغان شپىرىسلىق ئەسۋابىنىڭ زەھەر چېكىش قىلمىشىغا قاتناشماسلىق ئەگەر كېسەللىك سەۋەبىدىن ئوكۇل سېلىپ داۋالاشقا توغرا كەلسە، چوقۇم مۇنتىزىم داۋالاش ئاپپاراتلىرىدا شىپرىس، يىڭنەنى بىر قېتىمدىلا ئىشلىتىشكە ياكى قاتتىق دېزىنفېكسىيە قىلىشقا كاپالەتلىك قىلىش كېرەك
- بىخەتەرلىك ھەرىكىتىدە چىڭ تۇرۇش، ئۆزى ۋە ھەمراھلىرىنى قوغداش: مۇقىمسىز ھەمراھ بىلەن جىنسىي قىلمىش يۈز بەرگەندە، چوقۇم بىخەتەرلىك قاپچۇقىنى توغرا ئىشلىتىپ، ۋىرۇس ئارقىلىق جىنسىي ئۇچرىشىش ئارقىلىق تارقىلىش خەۋپىنى ئازايتىش ئەگەر كۆپ خاراكتېرلىك ھەمراھ بولسا ، قەرەللىك ھالدا س تىپلىق جىگەر ياللۇغى ، ئەيدىز قاتارلىق جىنسىي تارقىلىشچان كېسەللەرنى تاللاپ تەكشۈرتۈش تەكلىپى بېرىلىدۇ
- تېببىي خادىملار كەسپىي قوغدىنىش خىزمىتىنى ياخشى ئىشلىشى: تېببىي خادىملار دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاش جەريانىدا مەشغۇلات قائىدىسىگە قاتتىق رىئايە قىلىشى، مەسىلەن پەلەي كىيىش، ماسكا كىيىش، تىكەندىن ساقلىنىش يىڭنىسى ئىشلىتىش، بىمارنىڭ قېنى بىلەن بىۋاستە ئۇچراشماسلىقى لازىم ئەگەر تاسادىپىي بۇلغىنىپ يىڭنە سانجىلىپ يارىلانسا، دەرھال يارا ئېغىزىنى قىسىپ ئاز مىقداردا قان چىقىرىپ، سوپۇن سۈيى ۋە كۆچمە سۇ بىلەن يۇيۇش ھەمدە يود ۋولت بىلەن دېزىنفېكسىيە قىلىپ، ۋاقتىدا داۋالىنىشنى باھالاشتا ئاشكارىلىنىپ قالغاندىن كېيىن ئالدىنى ئېلىش كېرەكمۇ يوق دەپ باھالاش كېرەك
- س تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىلەن يۇقۇملانغۇچىنىڭ ئائىلىسىدىكىلەر + ھەمراھلار: ئالدىنى ئېلىش خىزمىتىنى ياخشى ئىشلەش + قەرەللىك تاللاپ تەكشۈرۈش: س تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىلەن يۇقۇملانغۇچى بىلەن بىللە تۇرمۇش كەچۈرگەندە، شەخسىي بۇيۇملارنى ئورتاق ئىشلىتىشتىن ساقلىنىشقا دىققەت قىلىش ئەگەر جىنسىي ئۇچرىشىش بولسا ، ئۇزاق مۇددەت بىخەتەرلىك قېپى ئىشلىتىشتە چىڭ تۇرۇش كېرەك ھەر يىلى بىر قېتىم س تىپلىق جىگەر ياللۇغى ئانتىتېلاسىنى تەكشۈرۈپ ، " بالدۇر بايقاپ ، بالدۇر داۋالاش " تەكلىپى بېرىلىدۇ
- خەتەرلىك كىشىلەر تەشەببۇسكارلىق بىلەن تاللاپ تەكشۇرۇش : بالدۇر بايقاش بالدۇر بايقاش بالدۇر قوغداش : تۆۋەندىكى كىشىلەر س تىپلىق جىگەر ياللۇغى خەتەرلىك كىشىلەرگە تەۋە ، ھەر 1-2 يىلدا بىر قېتىم س تىپلىق جىگەر ياللۇغى ئانتىتېلاسىنى تەكشۈرۈش تەكلىپى بېرىلىدۇ ( تەكشۈرۈش خىراجىتى تۆۋەن ، مەشغۇلاتى ئاددى ، پەقەت قان ئېلپلا تەكشۇرگىلى بولىدۇ ): :
- ئورتاق شپىرىس زەھەر چېكىش تارىخى بارلار
- قان سېلىش ياكى قان مەھسۇلاتلىرىنى قوبۇل قىلغان (بولۇپمۇ 1993-يىلىدىن بۇرۇن، س تىپلىق جىگەر ياللۇغىنى تاللاپ تەكشۈرۈش تېخنىكىسى تېخى ئومۇملاشمىغان) كىشىلەر
- كۆپ جىنسىي ھەمراھ ياكى جىنسىي تارقىلىشچان كېسەللىك تارىخى بارلار
- ئانىسى س تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىلەن يۇقۇملانغانلار بولغان يېڭى تۇغۇلغان بوۋاق
- ئۇزاق مۇددەت قان تازىلاش داۋالىشىنى قوبۇل قىلغان بۆرەك كېسىلى بىمارلىرى
تۆتىنچى، دائىم كۆرۈلىدىغان خاتا قاراشنى ئايدىڭلاشتۇرۇش: س تىپلىق جىگەر ياللۇغى توغرىسىدىكى بۇ قاراشلار خاتا
س تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ ئالدىنى ئېلىش جەريانىدا، نۇرغۇن كىشىلەر خاتا چۈشەنچە سەۋەبىدىن ھۇشيارلىقىنى بوشاشتۇرۇپ، تۆۋەندىكىدەك دائىم كۆرۈلىدىغان ئۈچ خاتا قاراشنى ۋاقتىدا ئايدىڭلاشتۇرۇش كېرەك
خاتا قاراش 1:«مەن ب تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋاكسىنىسى ئەملەنگەن تۇرسام، س تىپلىق جىگەر ياللۇغى بولۇپ قالمايمەن»دەپ خاتا قاراشتا بولىدۇ
خاتا. ب تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋاكسىنىسى پەقەت ب تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسىغا قارىتىلغان بولۇپ، س تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسىغا پۈتۈنلەي ئۈنۈم بەرمەيدۇ، ئىككىسى ئوخشىمىغان ۋىرۇس، ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرىمۇ ئوخشىمايدۇ
خاتا قاراش 2:«س تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىمارى بىلەن بىللە تاماق يەپ، قول ئېلشسا يۇقۇپ قالىدۇ، يۇقۇملانغۇچىلاردىن يىراق تۇرۇش كېرەك»
خاتا. س تىپلىق جىگەر ياللۇغى كۈندىلىك قان ئۇچرىشىشسىز ئۇسۇللار ئارقىلىق تارقىلىپ كەتمەيدۇ، س تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىلەن يۇقۇملانغۇچىلار بىلەن بىرلىكتە غىزالىنىش، قول ئېلىشىش، قۇچاقلاش، ئىشخانا بۇيۇملىرىنى ئورتاق ئىشلىتىش قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى بىخەتەر، قەستەن يىراقلىشىش ھاجەتسىز، يۇقۇملانغۇچىلارنى تېخىمۇ كەمسىتمەسلىك كېرەك
خاتا قاراش 3:«س تىپلىق جىگەر ياللۇغىنى داۋالىغىلى بولمايدۇ، ئالدىنى ئالسىمۇ پايدىسى يوق»
خاتا . ھازىر س تىپلىق جىگەر ياللۇغى " داۋالاپ ساقايتقىلى بولىدۇ " ، لېكىن " ساقايتىش " نىڭ ئالدىنقى شەرتى " بايقاشتا " . ئەگەر ئالدىنى ئالمىغانلىقتىن يۇقۇملانسا، كېيىنكى ساقايتقىلى بولسىمۇ، ۋىرۇس جىگەرگە زىيان يەتكۈزگەن بولسا(مەسىلەن جىگەر تالالىشىش)مۇ يۈز بېرىشى مۇمكىن. شۇڭا، ئالدىنى ئېلىش يەنىلا جىگەرنىڭ زىيانغا ئۇچرىشىدىن ساقلىنىشتىكى ئەڭ ياخشى تاللاش
جىگەرنىڭ ساغلاملىقى بىر ئۆمۈرلۈك تۇرمۇش سۈپىتىگە مۇناسىۋەتلىك. س تىپلىق جىگەر ياللۇغى گەرچە يوشۇرۇن بولسىمۇ ، لېكىن بىز ئۇنىڭ تارقىلىش يولىنى ئېنىق تونۇپ ، ئىلمىي قوغدىنىش خىزمىتىنى ياخشى ئىشلىسەكلا ، بۇ " يوشۇرۇن قاتىل "غا ئۈنۈملۈك تاقابىل تۇرالايمىز . ئېسىڭىزدە بولسۇن: س تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا خەتەرلىك قىلمىشلارنى رەت قىلىشتىن ، تەشەببۇسكارلىق بىلەن تاللاشتىن باشلاپ، جىگەرنىڭ ساغلاملىقىنى قوغداش بىلەن بىرگە ئۆزىنىڭ كەلگۈسىنى قوغداش كىرەك






