肝脏是人体最大的“化工厂”，承担着代谢、解毒、合成蛋白质等500多种功能。肝脏具有较强的自我修复能力且没有痛感神经，是一个“沉默的器官”。因此早期的肝脏疾病特别容易被人们忽视。这也就意味着，即使乙肝病毒已经在悄悄侵蚀肝细胞，我们也可能完全感觉不到疼痛。
乙肝有三大传播途径：
- B تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ ئالدىنى ئېلىش بىلىملىرى
- جىگەر ئادەم بەدىنىدىكى ئەڭ چوڭ «خىمىيەلىك زاۋۇت» بولۇپ، ماددا ئالمىشىش، زەھەرسىزلەش، ئاقسىل بىرىكتۈرۈش قاتارلىق 500 دىن ئارتۇق ئىقتىدارغا مەسئۇل. جىگەرنىڭ ئۆزىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئىقتىدارى كۈچلۈك بولۇپ، ئاغرىق سېزىش نېرۋىسى يوق. ئۇ بىر «جىمجىت ئەزا». شۇڭا، دەسلەپكى باسقۇچتىكى جىگەر كېسەللىكلىرى ئاسانلا سەل قارايدۇ. بۇ B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسى جىگەر ھۈجەيرىلىرىنى ئۈن-تىنسىز چىرىتكەن تەقدىردىمۇ، بىز ئازراقمۇ ئاغرىق ھېس قىلماسلىقىمىز مۇمكىن
- بىرىنجى ، B تىپلىق جىگەر ياللۇغى دېگەن نېمە؟
- B تىپلىق جىگەر ياللۇغى B تىپلىق جىگەر ياللۇغى دەپ ئاتىلىدۇ، B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىشتىن كېلىپ چىقىدۇ . B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىشنىڭ دەسلەپكى باسقۇچىدا، يۇقۇملانغۇچىلاردا دائىم چارچاش، ئىشتىھاسى تۇتۇلۇش، جىگەر رايونىدا بىئارام بولۇش قاتارلىق ئالامەتلەر كۆرۈلىدۇ. كېسەللىكنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، سېرىقلىق چۈشۈش، ئاستىنقى پۇت سۇلۇق ئىششىقى ئېغىرلىشىپ كېتىش قاتارلىق ئالامەتلەر كۆرۈلىدۇ، ئېغىر بولغاندا جىگەر قېتىشىش ھەتتا جىگەر راكىغا ئايلىنىدۇ [1]. جۇڭگو يەنىلا دۇنيا مىقياسىدا B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ئەڭ ئېغىر دۆلەتلەرنىڭ بىرى، لېكىن ئالاقزادە بولۇشنىڭ ھاجىتى يوق. B تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ، كونترول قىلغىلى ۋە داۋالىغىلى بولىدۇ. مۇھىمى ئىلمىي چۈشىنىش، تەشەببۇسكارلىق بىلەن تەكشۈرۈش ۋە قېلىپلاشقان باشقۇرۇش
- ئۇچۇنجى ، B تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ تارقىلىش يوللىرى
- B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ئۈچ ئاساسلىق تارقىلىش يولى بار:
- قان ئارقىلىق تارقىلىش: بۇ B تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ تارقىلىشىنىڭ ئاساسلىق يولى. ۋىرۇس يۇقۇملانغۇچىلارنىڭ قېنىدا مەۋجۇت بولۇپ، كىچىككىنە مىقداردىكى قان بولسىمۇ يۇقۇملىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ [2]. شپىرىس، يىڭنە، ساقال ئالغۇچ، چىش چوتكىسى، تىرناق ئالغۇچ دېگەندەك قان بىلەن ئۇچراشقان شەخسىي بۇيۇملارنى ھەمبەھىرلەش ياكى نازارەت قىلىنمىغان ئورۇنلاردا بەدىنىگە چېكىش، قۇلاق تېشىش، پۇت ياكى چىش تازىلاش قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى B تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىلەن يۇقۇملىنىش خەۋپى بار. شۇڭا، كۈندىلىك تۇرمۇشتا «شەخسىي بۇيۇملارنى ئارىلاشتۇرۇپ ئىشلەتمەسلىك، تاجاۋۇز قىلىش ئوپېراتسىيەسىدە قانۇنسىز كىچىك ئورۇن تاللىماسلىق » كېرەك.
- ئانىدىن بالىغا يۇقۇش: ئەگەر ئانا B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسىنى ئېلىپ يۈرگۈچى بولسا، ھامىلىدارلىق ۋە تۇغۇت مەزگىلىدە ۋىرۇس بالا ھەمراھى ياكى تۇغۇت يولى ئارقىلىق بوۋاققا يۇقىدۇ. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ «2022-يىلىدىن 2030-يىلىغىچە بولغان يەر شارى سەھىيە ئىستراتېگىيەسى» تەكىتلەنگەن، ئانىدىن بالىغا يۇقۇشنى تۈگىتىشنىڭ بالىلاردىكى B تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىلەن يۇقۇملىنىشنى ئازايتىشتىكى ھالقىلىق تەدبىر بولۇپ، «2030-يىلىغا بارغاندا ۋىرۇسلۇق جىگەر ياللۇغىنى يوقىتىش» نىشانى بېكىتىلگەن[3]. نۆۋەتتە، «B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋاكسىنىسى + B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ئىممۇنىتېت گلوبۇلىنى» بىلەن ھامىلدارلىق مەزگىلىدە ئۆلچەملىك ۋىرۇسقا قارشى داۋالاش ئۇسۇلى ئارقىلىق، B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ئانىلار ساغلام بوۋاقلارنى تۇغالايدۇ [4].
- جىنسىي ئۇچرىشىش: B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسى ئىسپېرما ۋە جىنسىي يول ئاجرىتىپ چىقىرىش قاتارلىق بەدەن سۇيۇقلۇقى ئارقىلىق يۇقىدۇ. B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان ئادەم بىلەن قوغدىلىدىغان بولمىغان جىنسىي مۇناسىۋەت يۇقۇملىنىش خەۋپى بار
- خۇلاسە قىلىپ ئېيتقاندا، B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ھەزىم قىلىش ياكى نەپەس يولى ئارقىلىق تارمايدۇ! كۈندىلىك تاماق، قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈش، قۇچاقلىشىش، ئىشخانا بۇيۇملىرىدىن ئورتاق بەھرىمان بولۇش قاتارلىق قىلمىشلار B تىپلىق جىگەر ياللۇغى يۇقمايدۇ. بىر تەرەپلىمە قاراشنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، B تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىلەن يۇقۇملانغان ھەر بىر بىمارغا ياخشى مۇئامىلە قىلىڭ
- تۆتىنجى ، B تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ قانداق ئالدىنى ئېلىش كېرەك؟
- B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋاكسىنىسىنى ئەملەش B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى ئەڭ بىخەتەر، ئەڭ ئۈنۈملۈك ۋە ئەڭ تېجەشلىك ئۇسۇل. لېكىن شۇنىڭغا دىققەت قىلىڭكى، B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋاكسىنىسىنى بىر قېتىم ئەملەش ئۆمۈرلۈك ئىممۇنىتېت كۈچىگە ئىگە بولمايدۇ. ئەمەلىيەتتە، ئانتىتېلا سەۋىيەسى ياشنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ تۆۋەنلەيدۇ. B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋاكسىنىسىنى ئەملىگەن بالىلارغا نىسبەتەن ھەر 3-5 يىلدا بىر قېتىم ئانتىتېلانى تەكشۈرۈشنى تەۋسىيە قىلىمىز، ئەگەر ئانتىتېلا يېتەرلىك بولمىسا، دەرھال كۈچەيتىش دورىسى ئۇرغۇزۇش كېرەك[5].
- تەشەببۇسكارلىق بىلەن تەكشۈرۈش، بالدۇر بايقاش، بالدۇر ئارىلىشىش. جىگەر ئاغرىقتىن ئاغرىمايدۇ؛ قەرەللىك تەكشۈرۈش B تىپلىق جىگەر ياللۇغىنى تەكشۈرۈشنىڭ بىردىنبىر قىسقا يول. ئادەتتىكى تەكشۈرۈش تۈرلىرى: B تىپلىق جىگەر ياللۇغى، جىگەر ئىقتىدارى، B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسىنىڭ DNA مىقدارىنى ئۆلچەش ۋە جىگەر ئۇلترا ئاۋاز دولقۇنى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ تەكشۈرۈشلەر بىر-بىرىنى تولۇقلاپ، جىگەر ئەھۋالىنى ئومۇميۈزلۈك باھالىغىلى بولىدۇ. ئائىلىسىدە B تىپلىق جىگەر ياللۇغى تارىخى بارلار، B تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىلەن يۇقۇملانغان ئانىلار، ئۇزۇن مۇددەت ھاراق ئىچىدىغانلار، كەچكىچە تۈنەيدىغانلار قاتارلىق خەتەرلىك كىشىلەر گۇرۇپپىسى تەشەببۇسكارلىق بىلەن تەكشۈرۈش ۋە سالامەتلىك تەكشۈرۈشنى قوبۇل قىلىشى كېرەك
- جىگەرگە زىيان يەتكۈزىدىغان قىلمىشلاردىن ساقلىنىش كېرەك: (1) ئاز ئىچىپ، ھاراقتىن ساقلىنىش كېرەك: ئىسپىرتنىڭ جىگەرگە ئېلىپ كېلىدىغان زىيىنى ناھايىتى ئېنىق. B تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىلەن يۇقۇملانغانلارغا نىسبەتەن ھاراق ئىچىش جىگەر قېتىشىش ۋە جىگەر راكىنىڭ تەرەققىياتىنى كۆرۈنەرلىك تېزلىتىدۇ. (2) تۈنەپ كەتمەسلىك ياكى زىيادە چارچاپ كەتمەسلىك: تۈنەش جىگەرنىڭ ئەسلىگە كېلىشى ۋە ئىممۇنىتېت ئىقتىدارىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ. (3) قالايمىقان دورا يېمەسلىك: ئاتالمىش «جىگەر ئاسراش دورىلىرى، ساغلاملىق تولۇقلاش دورىلىرى» ۋە ئەجداتلارنىڭ مىللىي داۋالاش ئۇسۇلىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. نۇرغۇن دورىلارنى جىگەر ماددا ئالمىشىشقا توغرا كېلىدۇ، زىيادە كۆپ ئىستېمال قىلغاندا جىگەرنىڭ يۈكىنى ئاشۇرىۋېتىدۇ، ھەتتا زەھەرلىك چېكىملىك كەلتۈرۈپ چىقارغان جىگەرنى زەخمىلەندۈرىدۇ. (4) تەڭپۇڭ يېمەك-ئىچمەك ۋە بەدەن ئېغىرلىقىنى كونترول قىلىش: سېمىزلىك ۋە جىگەرنى ماي قاپلاش B تىپلىق جىگەر ياللۇغى جىگەر زەخمىلىنىش سەۋەبىدىن مۇرەككەپلىشىدۇ
- بەشىنجى ، B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسىغا قارشى دورىلار
- نۆۋەتتە دائىم ئىشلىتىلىدىغان بىرىنچى سەپتىكى ۋىرۇسقا قارشى دورىلار Entecavir، tenofovir tenofovir fumarate، tenofovir propofovir ۋە emilitinofovir نۆۋەتتە بىرىنچى سەپتىكى ۋىرۇسقا قارشى دورىلار. ۋىرۇسقا قارشى دورىلارمۇ قارشىلىق پەيدا قىلىدۇ. داۋالاشنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە، ئېنتېكاۋىر ياكى تېنوفوۋىر قاتارلىق كۈچلۈك بىرىنچى سەپتىكى دورىلارنى تاللىغاندا، قارشىلىق پەيدا بولۇش نىسبىتىنى كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلەتكىلى بولىدۇ
- 2. B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسىغا قارشى دورىلارنىڭ تەپسىلاتى (1) ئېنتېكاۋىرنى ئاچ قورساق ئىچىش كېرەك، تاماقتىن ئاز دېگەندە 1 سائەت بۇرۇن ياكى تاماقتىن كېيىن 2 سائەت ئىچىش كېرەك. تاماقتىن كېيىن يېگەندە دورىنىڭ سۈمۈرۈلۈشىنى تۆۋەنلىتىپ، ئۈنۈمىنى تۆۋەنلىتىدۇ، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ دورىغا چىدامچانلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. (2) ئەگەر بىر مىقدارنى چۈشۈرۈپ قويسام قانداق قىلىش كېرەك؟ ئەگەر 12 سائەت ئىچىدە دورا مىقدارىنى چۈشۈرۈپ قويسىڭىز: دەرھال بىر تابلېتكا يەپ، كېيىنكى قېتىم ئوخشاش ۋاقىتتا داۋاملىق ئىستېمال قىلىڭ. ئەگەر دورا مىقدارىنى قولدىن بېرىپ قويۇپ، 12 سائەتتىن ئارتۇق ئۆتۈپ كەتكەنلىكىنى بايقىسىڭىز: بۇ قېتىم ئۆتۈپ كېتىڭ، كېيىنكى قېتىم ئەسلى ۋاقىتتا نورمال ئىستېمال قىلىڭ، مىقدارىنى بىر ھەسسە ئاشۇرماڭ. بەزىدە دورا مىقدارىنى قولدىن بېرىپ قويسىڭىز بەك جىددىيلىشىپ كەتمەيدۇ، لېكىن ئۆزىڭىزگە قەرەللىك دورا ئىشلىتىش ئادىتىنى يېتىلدۈرۈشنى ئەسكەرتىڭ. يانفونىڭىزدا قوڭغۇراقنى تەڭشەپ قويسىڭىز بولىدۇ
- دورا يېگەندە دائىم كۆرۈلىدىغان خاتا قاراشلار: (1) ترانس ئامىناز نورمال بولغان تەقدىردىمۇ، دورىنى توختاتماسلىق كېرەك. ترانس ئامىناز مىقدارىنىڭ نورمال بولۇشى B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسىنىڭ پۈتۈنلەي يوقاپ كەتكەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. توختاپ قالسىلا، ۋىرۇس كۈچلۈك زەربە بېرىدۇ. ۋىرۇس DNA مەنپىي بولۇپ جىگەر ئىقتىدارى نورمال بولغان تەقدىردىمۇ، دورىنى ھەرگىز ئۆزىڭىز توختىتىشقا بولمايدۇ. دورا توختىتىش مۇتەخەسسىسلەرنىڭ يېتەكچىلىكىدە ۋە قاتتىق باھالىغاندىن كېيىن ئېلىپ بېرىلىشى كېرەك. (2) دورا ئىچكەندە قەرەللىك تەكشۈرۈش زۆرۈر. دورا يېگەندە قەرەللىك تەكشۈرۈش ئۈنۈمىنى باھالاش، قارشىلىق كۈچىنى تەكشۈرۈش ۋە ئەكس تەسىرىدىن ئاگاھلاندۇرۇش زۆرۈر. تېنوفوۋىر يېگەن بىمارلارنىڭ بۆرەك ئىقتىدارى ۋە سۆڭەك زىچلىقىنى قەرەللىك ئۆلچەش كېرەك. (3) جىگەر ئاسراش دورىلىرى ≠ ۋىرۇسقا قارشى دورىلار. ئاتالمىش «جىگەر ئاسراش دورىلىرى» (مەسىلەن: سىلىمارىن، پولىئېن فوسفاتدىلخولىن، بىرىكمە گىلىتسېرىزىن قاتارلىقلار) ئاساسلىقى ياللۇغ قايتۇرۇش، ئوكسىدلىنىشقا قارشى تۇرۇش، جىگەر ھۈجەيرە پەردىسىنى قوغداش ۋە ترانس ئامىناز ماددىسىنى تۆۋەنلىتىدىغان دورىلار بار. ئۇلار قوشۇمچە دورىلار بولۇپ، B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسىنىڭ كۆپىيىشىنى بىۋاستە تورمۇزلىيالمايدۇ. سوزۇلما خاراكتېرلىك B تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىمارلىرىغا نىسبەتەن ئېيتقاندا، ۋىرۇسقا قارشى داۋالاش ئىنتايىن مۇھىم. كۆپ دورا يېسە ھامان ياخشى بولمايدۇ. جىگەر ئاسراش دورىسى ۋە تولۇقلىما دورىلارنى قالايمىقان ئىشلەتكەندە جىگەرنىڭ يۈكىنى ئاشۇرىۋېتىدۇ، ھەتتا دورا كەلتۈرۈپ چىقارغان جىگەرنى زەخمىلەندۈرىدۇ
- خۇلاسە : B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە كونترول قىلىش ئېلىمىزنىڭ ئاممىۋى سەھىيە خىزمىتىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسىمى. بىز كۆپچىلىكنى B تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئىلمىي بىلىملىرىنى پائال ئۆگىنىپ، B تىپلىق جىگەر ياللۇغى تەكشۈرۈشكە پائال قاتنىشىپ، شەرتكە ئۇيغۇن كېلىدىغان گۇرۇپپىلارنىڭ B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋاكسىنىسىنى ۋاقتىدا تاماملىشىغا كاپالەتلىك قىلىپ، سوزۇلما خاراكتېرلىك B تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىلەن يۇقۇملانغۇچىلارنىڭ تىببى كۆرسەتمىسىگە قاتتىق ئەمەل قىلىپ، ئۆلچەملىك ۋىرۇسقا قارشى داۋالاش ۋە ئۇزاق مۇددەت داۋالاشنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، پۈتكۈل جەمئىيەت بىرلىكتە B تىپلىق جىگەر ياللۇغىغا مۇناسىۋەتلىك ئىجتىمائىي كەمسىتىشنى تۈگىتىپ، باراۋەر، كەڭ قورساق ساغلام مۇھىت بەرپا قىلىپ، كونكرېت ھەرىكەت ئارقىلىق B تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە كونترول قىلىش سىستېمىسى قۇرۇلۇشىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، خەلقنىڭ جىگەر ساغلاملىق ھوقۇقىنى ھەقىقىي قوغداپ، ساغلام جۇڭگو ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويۇشقا بىركىشلىك تۆھپىمىزنى قوشۇشۇمىز كىرەك .
