（一）什么是暴露后阻断
艾滋病暴露后阻断（PEP），是指在发生了可能感染艾滋病病毒的高危行为后，在72小时内尽早服用抗病毒药物，以阻断艾滋病病毒感染的补救措施。PEP是一种紧急预防手段，就像被狗咬了之后打狂犬疫苗一样，是在暴露发生后采取的紧急补救措施。
PEP的原理是：在艾滋病病毒刚刚进入人体，还没有建立感染、还没有扩散的时候，用抗病毒药物把病毒抑制住，不让它在体内扎根和复制。如果在病毒建立感染之前就把它压制住，就可以避免感染。这就像火灾刚发生时，及时灭火可以避免大火蔓延一样。
研究表明，PEP可以将艾滋病感染的风险降低80%以上。当然，PEP不是100%有效，但它确实是一种非常重要的紧急补救手段。特别是对于那些意外发生高危行为的人来说，PEP可能是他们避免感染的最后机会。
（二）适用情况
PEP适用于以下情况：与艾滋病病毒感染者或不明status者发生了无保护的性行为；安全套破裂或滑脱；被艾滋病病毒感染者的血液污染的针头或锐器刺伤；被性侵犯；其他可能感染艾滋病病毒的暴露情况。
具体来说，以下情况应该考虑使用PEP：一是无保护的阴道性交或肛交，对方是HIV阳性或感染状况不明，而且对方是高危人群。二是安全套在性行为过程中破裂、滑脱，或者发现使用方法有误。三是职业暴露，比如医护人员在工作中被污染的针头刺伤。四是性侵犯案件中，受害者没有采取保护措施。五是其他可能接触到感染者血液、体液的情况。
需要注意的是，如果距离暴露已经超过72小时，一般不推荐使用PEP了。因为这个时候病毒可能已经建立了感染，吃药也来不及了。所以，时间就是生命，越早吃药效果越好。
（三）用药时间和疗程
PEP用药越早越好，最好在暴露后2小时内开始，最迟不超过72小时（3天）。超过72小时后，阻断效果会大幅下降，一般不推荐使用。PEP需要连续服药28天（4周），一天也不能中断。如果中途停药，可能导致阻断失败。
PEP的药物方案一般是三种抗病毒药物联合使用，就像治疗用的鸡尾酒疗法一样。具体用什么药，由医生根据情况决定。药物种类和剂量要严格按照医生的要求服用，不能自己随便改药或停药。
服药期间要定期复查。一般建议在服药前、服药后2周、4周、8周、12周进行HIV检测和肝肾功能检查。这样可以监测药物副作用，也可以确认阻断是否成功。
（四）注意事项
PEP药物需要在专业医生指导下使用，不可自行购药。PEP药物是处方药，需要在定点医院或疾控中心获取。不可自己在网上买药或从朋友那里拿药，因为药物的选择、剂量和疗程都需要专业评估。
服药期间可能出现恶心、呕吐、乏力、头晕等副作用，一般会逐渐缓解。如果副作用很严重，影响到正常生活，要及时找医生，不要自己停药。医生可以调整药物方案或对症处理。
PEP不能100%保证阻断成功，仍需在暴露后4周、8周、12周进行HIV检测确认。如果检测阳性，说明阻断失败，需要尽快开始规范的抗病毒治疗。如果12周后检测仍然阴性，就可以确认阻断成功了。
最后要强调的是，PEP只是紧急补救措施，不能作为常规预防手段。不能因为有PEP就放心大胆地发生高危行为。PEP不是万能的，最好的预防还是坚持安全套使用、保持单一性伴等安全行为。
- ئەيدىز ۋىرۇسى ئاشكارلانغاندىن كېيىنكى قامال قىلىش (PEP)
- (1)ئاشكارىلانغاندىن كېيىنكى قامال دېگەن نېمە؟
- يۇقۇملانغاندىن كېيىن قامال قىلىش (PEP) ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولغان قىلمىشتىن 72 سائەتتىن كېيىن ۋىرۇسقا قارشى دورىلارنى يېگەندىن كېيىن ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىشنى توختىتىدىغان بىر خىل داۋالاش تەدبىرىنى كۆرسىتىدۇ. PEP بىر خىل جىددىي ئالدىنى ئېلىش تەدبىرى بولۇپ، ئىت چىشلىۋالغاندىن كېيىن غالجىرلىق كېسىلى ۋاكسىنىسى ئۇرغانغا ئوخشاش—ئۇ يۇقۇملانغاندىن كېيىن ئىشلىتىلىدىغان جىددىي داۋالاش ئۇسۇلى.
- PEP نىڭ پىرىنسىپى مۇنداق: ئەيدىز ۋىرۇسى ئادەم بەدىنىگە ئەمدىلا كىرگەندە، يۇقۇملىنىشتىن بۇرۇن ياكى تارقىلىشتىن بۇرۇن، ۋىرۇسقا قارشى دورىلار ئارقىلىق ۋىرۇسنى تىزگىنلەپ، ئۇنىڭ يىلتىز تارتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. ئەگەر ۋىرۇس يۇقۇملىنىشتىن بۇرۇن بېسىقتۇرسا، يۇقۇملىنىشنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ. بۇ خۇددى ئوتنى ۋاقتىدا ئۆچۈرگەندە ئۇنىڭ يامراپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ.
- تەتقىقاتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، PEP ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىش خەتىرىنى ٪80 تىن ئارتۇق تۆۋەنلەتكىلى بولىدىكەن. ئەلۋەتتە، PEP ٪100 ئۈنۈملۈك ئەمەس، لېكىن ئۇ ھەقىقەتەن ئىنتايىن مۇھىم جىددىي داۋالاش ئۇسۇلى. بولۇپمۇ ئېھتىياتسىزلىقتىن خەتەرلىك قىلمىشلارنى سادىر قىلغانلارغا نىسبەتەن، PEP ئۇلارنىڭ يۇقۇملىنىشتىن ساقلىنىشنىڭ ئەڭ ئاخىرقى پۇرسىتى بولۇشى مۇمكىن.
- (2)ماس كىلىدىغان ئەھۋالى
- PEP تۆۋەندىكى ئەھۋاللاردا تەتبىقلىنىدۇ: ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغۇچى ياكى سالاھىيىتى ئېنىق بولمىغان كىشىلەر بىلەن قوغداش تەدبىرى بولمىغان جىنسىي پائالىيەت؛ گاندون يىرتىلىپ كېتىش ياكى تېيىلىپ كېتىش؛ ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغۇچىنىڭ قېنى بىلەن بۇلغانغان يىڭنە ياكى ئۆتكۈر نەرسە بىلەن سانجىش؛ جىنسىي پاراكەندىچىلىك؛ ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش ئېھتىماللىقى بولغان باشقا ئەھۋاللار.
- كونكرېت قىلىپ ئېيتقاندا، تۆۋەندىكى ئەھۋاللاردا PEP ئىشلىتىشنى ئويلىشىش كېرەك: بىرىنچى، قوغداش تەدبىرى بولمىغان جىنسىي يول ياكى مەقئەت جىنسىي مۇناسىۋەت، قارشى تەرەپ ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان ياكى يۇقۇملىنىش ئەھۋالى ئېنىق بولمىغان ھەمدە خەتەرلىك كىشىلەر توپى ھېسابلىنىدۇ. ئىككىنچى، جىنسىي پائالىيەت جەريانىدا گاندون بۇزۇلۇپ كېتىش ياكى خاتا ئىشلىتىش بايقالغان. ئۈچىنچى، كەسىپ بىلەن ئۇچرىشىش، مەسىلەن، تىببى خادىملار خىزمەت جەريانىدا بۇلغانغان يىڭنە سانجىلىپ قېلىش. تۆتىنچى، جىنسىي پاراكەندىچىلىك دېلولىرىدا، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى قوغدىنىش تەدبىرى قوللانمايدۇ. بەشىنچى، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى يۇقۇملانغۇچىنىڭ قېنى ياكى بەدەن سۇيۇقلۇقى بىلەن ئۇچراشقان باشقا ئەھۋاللار.
- دىققەت قىلىشقا تېگىشلىكى شۇكى، ئەگەر ۋىرۇس بىلەن يۇقۇملىنىپ 72 سائەتتىن ئارتۇق ۋاقىت ئۆتۈپ كەتسە، ئادەتتە PEP ئىشلىتىش تەۋسىيە قىلىنمايدۇ. چۈنكى ئۇ چاغدا ۋىرۇس يۇقۇملىنىش پەيدا بولغان بولۇشى مۇمكىن، دورا يېيىشكە ئۈلگۈرەلمەي قالىدۇ. شۇڭا، ۋاقىت ھاياتلىق—دورا قانچە بالدۇر يېسە، ئۈنۈمى شۇنچە ياخشى بولىدۇ.
- (3)دورا ئىشلىتىش ۋاقتى ۋە باسقۇچى
- PEP قانچە بالدۇر ئىچسە شۇنچە ياخشى. ئەڭ ياخشىسى 2 سائەت ئىچىدە ئىشلىتىش كېرەك، 72 سائەت (3 كۈن) كېچىكىپ قالماسلىقى كېرەك. 72 سائەتتىن كېيىن، توسۇش ئۈنۈمى كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلەپ، ئادەتتە تەۋسىيە قىلىنمايدۇ. PEP 28 كۈن (4 ھەپتى) داۋالاش كېرەك، بىر كۈنمۇ ئۈزۈلۈپ قالماسلىقى كېرەك. ئەگەر دورا ئوتتۇرىدا توختاپ قالسا، توسۇش مەغلۇپ بولۇشى مۇمكىن.
- PEP دورىلىرى ئادەتتە ئۈچ خىل ۋىرۇسقا قارشى دورىلارنى بىرلەشتۈرىدۇ، داۋالاش كوكتېل ھارىقى بىلەن داۋالاشقا ئوخشايدۇ. كونكرېت دورا ئىشلىتىشنى دوختۇر ئەھۋالغا ئاساسەن بەلگىلەيدۇ. دورىلارنىڭ تۈرى ۋە مىقدارى دوختۇرنىڭ كۆرسەتمىسى بويىچە قاتتىق ئەمەل قىلىشى كېرەك. ئۆزىڭىز خالىغانچە دورا ئالماشتۇرماڭ ياكى توختاتماڭ.
- دورا يېگەندە قەرەللىك تەكشۈرتۈش كېرەك. ئادەتتە دورا ئىچىشتىن بۇرۇن ۋە 2-، 4-، 8-، 12 ھەپتىدىن كېيىن ئەيدىز ۋىرۇسى ۋە جىگەر ۋە بۆرەك ئىقتىدارىنى تەكشۈرۈشنى تەۋسىيە قىلىمىز. بۇنداق قىلغاندا دورىنىڭ ئەكس تەسىرىنى كۆزىتىشكە پايدىلىق.
- (4)ئالدىنى ئېلىش تەدبىرى
- PEP دورىلىرىنى چوقۇم كەسپىي دوختۇرلارنىڭ يېتەكچىلىكىدە ئىشلىتىش كېرەك، ئۆزىڭىز سېتىۋېلىشقا بولمايدۇ. PEP دورىلىرى رېتسىپلىق دورا بولۇپ، چوقۇم بەلگىلەنگەن دوختۇرخانا ياكى CDCدىن ئېلىش كېرەك. توردىن دورا سېتىۋالماڭ ياكى دوستلاردىن ئالماڭ، چۈنكى تاللاش، مىقدارى ۋە داۋالاش جەريانىدا كەسپىي باھالاش كېرەك.
- دورا ئىچىش جەريانىدا كۆڭلى ئېلىشىش، قۇسۇش، چارچاش، باش قېيىش قاتارلىق ئەكس تەسىرلەر كۆرۈلۈشى مۇمكىن، لېكىن بۇ ئەھۋاللار تەدرىجىي ياخشىلىنىدۇ. ئەگەر ئەكس تەسىرى ئېغىر بولۇپ، نورمال تۇرمۇشقا تەسىر يەتكۈزسە، دەرھال دوختۇردىن مەسلىھەت سوراڭ، ئۆزىڭىز دورا يېيىشنى توختاتماسلىق كېرەك. دوختۇر دورا ئىشلىتىش ئۇسۇلىنى تەڭشەپ قويسا ياكى قاراتمىلىق داۋالاش بىلەن تەمىنلىسە بولىدۇ.
- PEP قامال قىلىشنىڭ ٪100 مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلالمايدۇ، بىراق يۇقۇملانغاندىن كېيىن 4، 8 ۋە 12 ھەپتىدىن كېيىن ئەيدىز ۋىرۇسىنى تەكشۈرۈشنى جەزىملەشتۈرىدۇ. ئەگەر تەكشۈرۈش مۇسبەت بولسا، قامال قىلىش مەغلۇپ بولغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ، ئۆلچەملىك ۋىرۇسقا قارشى داۋالاش ئۇسۇلىنى تېزدىن باشلاش كېرەك. ئەگەر 12 ھەپتىدىن كېيىن تەكشۈرۈش مەنپىي بولسا، قامال قىلىش جەزىملەشتۈرگىلى بولىدۇ.
- ئاخىرىدا شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، PEP پەقەتلا جىددىي داۋالاش ئۇسۇلى بولۇپ، ئادەتتىكى ئالدىنى ئېلىش تەدبىرى سۈپىتىدە ئىشلىتىشكە بولمايدۇ. PEP كېسىلىگە گىرىپتار بولغانلىقىڭىز ئۈچۈنلا ئىشەنچ بىلەن خەتەرلىك قىلمىشلارنى سادىر قىلماسلىقىڭىز كېرەك. PEP ھەممىنى داۋالاش ئۇسۇلى ئەمەس. ئەڭ ياخشى ئالدىنى ئېلىش ئۇسۇلى گاندون ئىشلىتىش ۋە يالغۇز جىنسىي ھەمراھىنى ساقلاپ قېلىش قاتارلىق بىخەتەر ھەرىكەتلەردە چىڭ تۇرۇش كېرەك.
