提到艾滋病，很多人的第一反应是恐惧、回避，甚至带着偏见看待艾滋感染者。生活中不少人因为错误认知，过度恐慌日常接触，也有人因侥幸心理忽视高危行为。防艾的核心，从来不是盲目害怕，而是懂传播、会预防、不歧视。今天用科学、通俗的方式，厘清艾滋病最关键的科普知识。
- ئەيدىزگە بولغان خاتا چۈشىنىشنى توختىتىڭ! كۈندىلىك ئۇچرىشىش راستىنلا يۇقۇملىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرامدۇ؟
- بىللە تاماق يەپ، قول ئېلىشىپ كۆرۈشكەندە، ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنامسىز؟
- :« قارىماققا ناھايىتى ساغلام كۆرۈنىدۇ، شۇڭا ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش خەۋپى يوق، شۇنداقمۇ؟»
- ئەيدىز كېسىلى تىلغا ئېلىنسا، نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ بىرىنچى ئىنكاسى ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغۇچىلارغا نىسبەتەن قورقۇش، ئۆزىنى قاچۇرۇش، ھەتتا بىر تەرەپلىمە قاراش. كۈندىلىك تۇرمۇشتا نۇرغۇن كىشىلەر خاتا چۈشەنچە تۈپەيلىدىن كۈندىلىك ئۇچرىشىشتىن ھەددىدىن زىيادە قورقۇپ كېتىدۇ، يەنە بەزىلەر تەلىيى بىلەن خەتەرلىك قىلمىشلارغا سەل قارايدۇ. ئەيدىزنىڭ ئالدىنى ئېلىشنىڭ يادروسى ئەزەلدىن قارىغۇلارچە قورقۇنچ ئەمەس، بەلكى تارقىلىشىنى چۈشىنىش، قانداق ئالدىنى ئېلىشنى بىلىش، باشقىلارنى كەمسىتمەسلىك ئىدى. بۈگۈن بىز ئەيدىز كېسىلىگە مۇناسىۋەتلىك ئەڭ مۇھىم ئىلمىي بىلىملەرنى ئىلمىي ۋە قولايلىق ئۇسۇل بىلەن ئايدىڭلاشتۇرىمىز.
- 01 ! ئەيدىز ۋىرۇسىنىڭ تارقىلىش يوللىرى
- ئەيدىز ئادەمنىڭ ئىممۇنىتېت كەمتۈكلۈك ۋىرۇسى (HIV) كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ۋىرۇس بەدەندىن ئايرىلغاندىن كېيىن، ھايات قېلىش ئىنتايىن تەسكە توختايدۇ، ئادەتتىكى كۈندىلىك ئۇچرىشىش يۇقۇملىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقارمايدۇ. ئاساسلىق ئۈچ خىل تارقىلىش يولى بار:
- جىنسىي ئۇچرىشىش تارقىلىشى
- بۇ ئاساسلىق يۇقۇش يولى. قوغداش تەدبىرى بولمىغان جىنسىي پائالىيەت ۋە كۆپ جىنىسلىق ھەمراھلار ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىش خەۋپىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرىدۇ. بۇ ۋىرۇس شىللىق پەردىسى بىلەن ئۇچرىشىش ئارقىلىق يۇقىدۇ، بۇمۇ ياشلار ئارىسىدىكى يۇقۇملىنىشنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى.
- قان ئارقىلىق تارقىلىش
- دېزىنفېكسىيە قىلىنمىغان شپىرىسنى ئورتاق ئىشلىتىش، نامەلۇم قان ۋە قان مەھسۇلاتلىرىنى يەتكۈزۈش، ياكى ۋىرۇس قان تەركىبىدىكى زىيانغا ئۇچرىغان شىللىق پەردىسى بىلەن ئۇچراشقاندا ھەممىسى يۇقۇملىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئادەتتىكى دوختۇرخانىلاردا قان ئېلىش، ئاسما ئوكۇل سېلىش ۋە چىش تازىلاش قاتارلىق تەرتىپلەر قاتتىق دېزىنفېكسىيە قىلىنىدۇ، يۇقۇملىنىش خەۋپى يوق.
- ئانادىن بالىغا يۇقۇش
- ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان ھامىلدار ئاياللار ھامىلدارلىق، تۇغۇت ۋە بالا ئېمىتىش مەزگىلىدە بۇ ۋىرۇسنى بوۋاقلارغا يۇقىدۇ. لېكىن ئۆلچەملىك داۋالاش ئارقىلىق ئانىدىن بالىغا يۇقۇش نىسبىتىنى ئىنتايىن تۆۋەن سەۋىيىگە چۈشۈرگىلى بولىدۇ.
- ئۇنىڭدىن باشقا، ھەر كۈنى قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈش، قۇچاقلىشىش، ئورتاق تاماق يېيىش، بىرلەشمە خىزمەت چېقىش ۋە ھاشارەت چېقىۋالسا ئەيدىز ۋىرۇسى يۇقمايدۇ، شۇڭا ھەددىدىن زىيادە ئالاقزادە بولۇشنىڭ ھاجىتى يوق.
- 02 نۇرغۇن كىشىلەر ئەيدىزنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا دائىم كۆرۈلىدىغان بۇ قىلتاقلارغا چۈشۈپ قالىدۇ
- كۆپىنچە خەلقنىڭ ئەيدىز كېسىلىگە بولغان بىر تەرەپلىمە قاراشلىرى ۋە تەلىيى خاتا قاراشلاردىن كېلىپ چىققان. تۆۋەندىكى خاتا قاراشلارنى ئۈزۈل-كېسىل تۈزىتىش كېرەك:
- ❌ قارىماققا ساغلام ھەم يۇقۇملانمىغاندەك قىلىدۇ
- ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغاندىن كېيىن، بۆشۈك مەزگىلى ئۇزاق بولۇپ، نەچچە ئايدىن نەچچە يىلغىچە بولىدۇ. يۇقۇملانغۇچىلارنىڭ سىرتقى قىياپىتى ئادەتتىكى كىشىلەرنىڭكىدىن پەرقلەندۈرگىلى بولمايدۇ، ھېچقانداق بىئاراملىق ياكى كېسەللىك ئالامىتى كۆرۈلمەيدۇ، شۇڭا سىرتقى قىياپىتىگە قاراپ ھۆكۈم قىلىش مۇمكىن ئەمەس.
- ❌ گاندون تاقاش پەقەت ھامىلدار بولۇش ئۈچۈنلا بولىدۇ
- مۇۋاپىق گاندون ئىشلىتىش ھامىلىدارلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىپلا قالماي، ئەيدىز ۋىرۇسى ۋە باشقا جىنسىي كېسەللىكلەرگە گىرىپتار بولۇش خەۋپىنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىتىپ، كۈندىلىك مۇداپىئە تەدبىرى ھېسابلىنىدۇ.
- ❌ ئەيدىزگە گىرىپتار بولۇش دىمەك ساقايماس كىسەل دىمەك
- زامانىۋى تىبابەتنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، ئەيدىز كېسىلى ساقايماس كېسەل ئەمەس. يۇقۇملانغۇچىلارنى بالدۇر بايقاش، ئۆلچەملىك دورا ئىشلىتىش ۋە قەرەللىك تەكشۈرۈش ئارقىلىق ئۇزۇن مۇددەت نورمال ئىممۇنىتېت كۈچىنى ساقلاپ قالغىلى بولىدۇ، ئۇلارنىڭ نورمال تۇرمۇش ۋە خىزمەت قىلىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ، ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىچە ئۆمرى ئاساسىي جەھەتتىن ئادەتتىكى ئادەملەرنىڭكىگە يېقىنلىشىدۇ.
- ❌ خەتەرلىك جىنسىي قىلمىشلار يۇقۇملىنىش ئېھتىماللىقى بار
- ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىش ئېھتىماللىقى بار، لېكىن خەتىرى تۆۋەن بولۇش خەۋپسىزلىكتىن دېرەك بەرمەيدۇ. ھەر قانداق قوغداش تەدبىرى بولمىغان خەتەرلىك جىنسىي پائالىيەت يۇقۇملىنىش ئېھتىماللىقى بار، خەتەرگە تەۋەككۈل قىلماسلىق كېرەك.
- 03 پۇقرالارنىڭ ئەيدىز كېسىلىنىڭ ئىلمىي ئالدىنى ئېلىشنىڭ ئەمەلىي قوللانمىسى
- ئەيدىز كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا زىيادە تەشۋىشلىنىشنىڭ ھاجىتى يوق. ئېنىق قوغدىنىش ئارقىلىق خەۋپنى ئۈنۈملۈك ئازايتقىلى بولىدۇ. ئادەتتىكى كىشىلەر پەقەت تۆۋەندىكى نۇقتىلارنى ئەستە تۇتۇشى كېرەك:
- بىخەتەر جىنسىي مۇناسىۋەتتە چىڭ تۇرۇش
- گاندون ئىشلىتىشنى ئىزچىل توغرا ئىشلىتىش، قوغدىلىدىغان خەتەرلىك جىنسىي پائالىيەتلەردىن ساقلىنىش جىنسىي يۇقۇملىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى يادرولۇق ئۇسۇل.
- قان بىلەن ئۇچرىشىش خەۋپىنى يوقىتىش
- زەھەرلىك چېكىملىكتىن يىراق تۇرۇش ۋە يىڭنە ئوكۇلىنى ئورتاق ئىشلەتمەسلىك؛ غەيرىي رەسمىي ئورگانلاردا بەدىنىگە چېكىش، قۇلاق تېشىش ياكى پۇت ئوپېراتسىيەسى قىلىشتىن ساقلىنىش كېرەك.
- جىنسىي ئۇچرىشىش تارقىلىشى
- خەتەرلىك قىلمىشتىن گۇمانلانغاندىن كېيىن، ئەيدىز ۋىرۇسىنى چەكلەش دورىسىنى 72 سائەت ئىچىدە ئىشلەتكىلى بولىدۇ. قانچە بالدۇر ئىچسە ئۈنۈمى شۇنچە ياخشى بولىدۇ، يۇقۇملىنىش خەتىرىنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلەتكىلى بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، كۆزنەك مەزگىلىدىن كېيىن قەرەللىك تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىپ، يۇقۇملىنىش خەۋپىنى يوقاتقىلى بولىدۇ
- كەمسىتىشنى رەت قىلىش، ئىلمىي كېسەلگە يۈزلىنىش
- ئۆلچەملىك داۋالاش ئارقىلىق، ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغۇچىلار يۇقۇملانمايدىغان ھالەتكە يېتىپ بارالايدۇ. بىر تەرەپلىمە قاراش ۋە يىراقلىشىش كېسەللىك خەتىرىنى ئازايتمايدۇ. ئەيدىز ۋىرۇسىنىڭ ئالدىنى ئېلىش بىلىملىرىنى ئومۇملاشتۇرۇش ۋە كەمسىتىشنى تۈگىتىش ئاممىۋى ساغلاملىقنى قوغداشنىڭ ئاچقۇچى.
- ئەيدىز ئەزەلدىن «يىراق كېسەل» بولۇپ باقمىغان
- ھەم «قورقۇنچلۇق ئاخىرقى باسقۇچلۇق كېسەل» ئەمەس.
- ئەيدىز ۋىرۇسىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنىڭ ماھىيىتى ئۆزىڭىز ۋە باشقىلارنىڭ سالامەتلىكىگە مەسئۇل بولۇش
- خاتا قاراشلاردىن ۋاز كېچىپ، مۇۋاپىق مۇداپىئە تەدبىرلىرىنى قوللىنىپ، كېسەلگە ئۇدۇل يۈزلىنىش كېرەك
- بۇ ئۆزىنى قوغداشنىڭ ئەڭ ياخشى شەكلى
